Foto: Uit de collectie van Harm Selling.
Er heeft een tolhuis gestaan aan de weg tussen Oude Pekela en Winschoten ter hoogte waar nu Zuiderveen 49 is gesitueerd. Hendrik Korte heeft een boekje geschreven ‘Het Tolhuis’ over het wel en wee van het tolhuis annex café. Het tolhuis was namelijk gevestigd in café ’t Haantje, in de volksmond ook wel ‘Haantje Pik’ genoemd, omdat tussen 1883 en 1917 een van de uitbaters Magdalena Pik-Zuur was. Hendrik Korte was de laatste uitbater van het café. Hans van Korije, die het boekje schreef over het tolhuis, heeft de naam van de laatste uitbater gebruikt als pseudoniem. Zijn boek is de bron van onderstaand verhaal.
Tolhuizen langs belangrijke verkeersaders
Tolhuizen werden in die tijd vaak geplaatst bij belangrijke wegen die verhard werden. In 1841 werd door de gemeenten Oude Pekela en Winschoten overleg gepleegd over het verharden van de Oude Zuiderveensterweg waar het vervoer tussen de Pekela’s en Winschoten langs moest. Vanwege de hoge kosten van de verharding ging het toen niet door. Toch dringt de burgemeester van Oude Pekela in 1844 er nogmaals op aan om de weg te verharden, maar ook toen gingen de plannen niet door. Zelfs in 1847 kreeg hij de handen hier niet voor op elkaar.
Provinciale subsidie
Pas toen de Provinciale Staten een subsidie toezegden van 40% kon men in 1870 beginnen met het uitvoeren van de werkzaamheden. Het werk werd na aanbesteding gegund aan de laagste inschrijver, J.P. Hommes uit Finsterwolde. Later volgde nog de aankoop van grond ten behoeve van een tolhuis.
Op maandag 18 september 1871 was de weg verhard en begon men met het innen van tolgelden. Er was toen nog geen tolpachterswoning op de locatie aanwezig. Deze werd in 1875 openbaar aanbesteed. Ook werd toen bij opbod de tolheffing voor een periode van 3 jaar verpacht aan de hoogste bieder. Bij de tolpachterswoning mocht ook een ‘winkelaffaire’ worden uitgeoefend en gebruik gemaakt van de bijbehorende grond van 25 are. Engelbertus Engelbert, tevens pachter te Midwolda, werd de pachter voor een bedrag van f. 1.865,- per jaar.
Stoomtram langs de Zuiderveen
1885 was een belangrijk jaar, omdat toen de stoomtram ging rijden langs het Zuiderveen en dus ook het tolhuis. Daardoor kwam er meer bedrijvigheid op het traject en bij het café waar tevens een stopplaats was voor de tram. In datzelfde jaar werd door het gemeentebestuur van Oude Pekela besloten dat karrenlieden werden vrijgesteld van tolgeld voor de honden die onder de karren waren gespannen.
Dat tolheffing als hinderlijk werd ervaren was algemeen bekend. De ANWB Toeristenbond schreef in 1917 een brief aan de gemeente Oude Pekela met het verzoek om de tolheffing af te schaffen op de weg naar Blijham en het verzoek om met de gemeente Winschoten te overleggen of ook de tol aan de Zuiderveen kon worden opgeheven. Zover waren de gemeentebesturen echter nog niet. De tol was een bron van inkomsten die (nog) niet gemist konden worden.
Einde van tolheffing in zicht
In 1935 verzoekt het provinciaal bestuur van Groningen de Minister van Binnenlandse Zaken om in het algemeen belang een einde te maken aan de tolpraktijken van beide gemeenten. Maar gelet op de financiële situatie van zowel Winschoten als Oude Pekela wordt dat verzoek niet gehonoreerd door het ministerie.
De gemeente Oude Pekela is in 1937 wel zover dat ze bij de gemeente Winschoten aandringt om de tolheffing toch maar op te heffen. Winschoten is in principe wel voorstander maar staat er financieel niet rooskleurig voor en vraagt om compensatie bij het Rijk. In datzelfde jaar wordt door de aanleg van de Turfweg een nieuwe kans geboden voor het nieuwe verkeer om zonder tolheffing van Oude Pekela naar Winschoten te rijden. Een jaar later wordt het verzoek van de gemeente Winschoten gehonoreerd en wordt ter compensatie een bedrag van f. 7.555,55 aan de gemeente Winschoten betaald. De gemeente Oude Pekela krijgt f. 3.910,- ter compensatie.
Daarmee kwam er een einde aan 67 jaar, 3 maanden en 18 dag tolheffing tussen 18 september 1871 en 1 januari 1939.
Brand
Op 27 april 1942 brandt het voormalige tolhuis en café volledig af. De brand is ontstaan in de schoorsteen. Later wordt er op het perceel een nieuwe woning gebouwd.
.
Krantenartikel uit ‘Het Noorden in Beeld’ van 15 februari 1935. Het toont beelden van 4 januari toen de officiële sluiting van het tolhuis werd gevierd.
Artikel uit de Nieuwe Provinciale Groninger Courant van 14 augustus 1939 waarin het voormalig tolhuis wordt verkocht.
.
Bovenstaand verhaal zijn gebaseerd op het boek van Hendrik Korte ‘Het Tolhuis, feiten en verhalen over het Oost-Groninger buurtschap Zuiderveen’. Uitgever Hans van Korije, 2012.
Meer weten?
Wie meer wil lezen over het tolhuis Zuiderveen van Hendrik Korte kan dit inzien tijdens de openingstijden van de Stichting Oud Winschoten die het boekwerk in bezit heeft. Het CHC Oldambt heeft (nog) geen exemplaar in bezit.
